Tham luận của TS Đỗ Thịnh

Về vai trò, cách thức lấy ý kiến nhân dân cho các chính sách lớn trên báo chí, nhìn từ việc lấy ý kiến nhân dân cho việc sửa đổi, bổ sung Hiến pháp

1. Vai trò báo chí trong việc lấy ý kiến nhân dân cho các chính sách lớn

Một Chính phủ được xác định tôn chỉ mục đích “của dân, do dân, vì dân”, đương nhiên có chức phận soạn thảo các chính sách ích nước, lợi dân. Song Chính phủ chỉ là một bộ phận nhỏ. Dân là trăm tay, nghìn mắt. Từng nói: Ý Dân là ý Trời! Bộ phận nhỏ Chính phủ dù tinh hoa, tài giỏi sức mấy cũng không bằng Dân. Cho nên Chính phủ luôn phải lắng nghe ý kiến nhân dân. Báo chí là công luận, “đệ tứ quyền“, một kênh quan trọng để thực hiện công việc vô cùng quan trọng đó. Hơn hai thập niên “đổi mới” vừa qua, thai nghén ra đươc những chính sánh đúng đưa lại thành công vang dội như “xé rào” trong công thương nghiệp, “khoán 10″ trong nông nghiệp, v.v., đã là những bằng chứng sinh động.

2. Nhìn từ việc lấy ý kiến nhân dân cho việc sửa đổi, bổ sung Hiến pháp

Ngay lúc này, sửa đổi, bổ sung Hiến pháp là một chính sách lớn, thậm chí có thể nói: RẤT … RẤT LỚN! Cho nên, việc lấy ý kiến nhân dân về Dự thảo sửa đối Hiến pháp đã được các cơ quan cao cấp nhất của Nhà nước và Đảng CSVN ra văn bản: Nghị quyết của Quốc hội số 38/2012/QH13, ngày 23-11-2012; Lệnh của Chủ tịch nước số 32/2012/L-CTN ngày 03-12-2012 công bố Nghị quyết của Quốc hội; Chỉ thị của Bộ Chính trị ĐCSVN  số 22/CT/TW, ngày 28-12-2012. Và báo chí đã đáp ứng như thế nào? Mới đây, tại buổi họp mặt Giao ban báo chí đầu xuân Quý Tỵ 2013, ông Đinh Thế Huynh, Ủy viên Bộ Chính trị ĐCSVN, Trưởng Ban Tuyên huấn Trung ương đánh giá: “Năm 2012, báo chí cách mạng Việt Nam tiếp tục có bước phát triển mới, trong đó, đáng ghi nhận là sự phong phú, đa dạng của thông tin và các sản phẩm thông tin truyền thông. Nhiều cơ quan báo chí tích cực đổi mới nội dung, phương thức chuyển tải thông tin, nâng cao chất lượng chuyên môn của đội ngũ người làm báo. Trong điều kiện có nhiều khó khăn (phát triển báo in, thu hút quảng cáo…), nhiều cơ quan báo chí đã chủ động tháo gỡ khó khăn, động viên, phát huy nhân lực, tâm huyết, lòng yêu nghề của người làm báo để vươn lên hoàn thành nhiệm vụ. Công tác báo chí đáp ứng được những yêu cầu đặt ra, …” (Thông tin điện tử của Chính phủ).  Đoạn văn trên tuy nói về năm 2012, song phát ngôn ở thời điểm ngày 19-02-2013, nên sự đánh giá đó cũng được hiểu như đánh giá cho đến thời điểm trên, nghĩa là với thời hạn lấy ý kiến nhân dân cho việc sửa đổi, bổ sung Hiến pháp thì đã đến ngày thứ 50, quá nửa hành trình. Đại thể tình hình rất sáng sủa. lạc quan. Song phải chăng đây chỉ giới hạn trong phạm vi “báo chí cách mạng“, còn được gọi là báo chí “lề đảng“. Với những tiếng nói không may mắn, không được lọt “mắt xanh” của “báo chí cách mạng“, tình hình rõ ràng đã không được như vậy. Nhóm “Kiến nghị 72″, dù đã được cơ quan Dự thảo sửa đổi Hiến pháp tiếp kiến, ra công văn trả lời, song nội dung chính của Ý KIẾN NHÂN DÂN này vẫn được / bị “báo chí cách mạng” gạt ra bên lề, giữ kín trong “lỗ đen“, không ai được biết. Trang mạng “Cùng viết Hiến pháp“, dù chủ trang là những danh gia “niềm tự hào quê hương Việt“, và cũng đã tự giới hạn rất khiêm nhường: “Trang Cùng viết Hiến pháp này ra đời nhằm tạo thêm một không gian đối thoại cho tất cả những người quan tâm đến việc sửa đổi Hiến pháp, để họ có thể cùng thảo luận về chủ đề này một cách nghiêm túc và dân chủ. …. Cùng viết Hiến pháp chủ trương hạn chế nội dung trong phạm vi những vấn đề liên quan trực tiếp đến Hiến pháp và việc xây dựng một nhà nước pháp quyền. Các vụ việc cụ thể nếu được nêu sẽ khoanh định dưới dạng thức học thuật để nghiên cứu tính hợp lý và nhất quán của Hiến pháp và pháp luật. Cùng viết Hiến pháp không tham gia vào việc bình luận, phán xét đúng sai trong những vụ việc cụ thể. Cùng viết hiến pháp ra đời ngày 1/2/2013 để tạo ra một không gian đối thoại dân chủ về việc sửa đổi Hiến pháp, và sẽ được duy trì ít nhất đến ngày 31/03/2013 để phục vụ việc đóng góp ý kiến vào bản dự thảo sửa đổi Hiến pháp 1992. Chúng tôi hy vọng đây sẽ là bước khởi đầu tạo điều kiện cho những đối thoại thẳng thắn về xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam “, (Lời phi lộ); song nhiều ý kiến “đối thoại thẳng thắn“  của  “Cùng viết Hiến pháp” cũng không tránh khỏi chịu chung số phận.

Vậy cũng phải chăng, ngoài báo chí “lề đảng“, người dân vẫn không thể có tiếng nói, hay “được mở miệng” như lời Cụ Hồ? Báo chí nhận trọng trách “lấy ý kiến nhân dân”, song thực chất chỉ những “nhân dân” nào mới được “lấy ý kiến“? Và như thế, sao có thể nói: “Công tác báo chí đáp ứng được những yêu cầu đặt ra, …”

3. Một vài kiến nghị

3.1. Mọi người chúng ta đều hiểu trên đất nước Việt Nam thân yêu hiện nay, báo chí (chính thống!) đương nhiên phải đặt dưới sự lãnh đạo (thật chặt chẽ, sít sao!) của Đảng CSVN, hay như thường nói: thuộc “lề đảng“. Vậy có cách nào để báo chí rộng mở hơn, làm tốt hơn vai trò, cách thức lấy ý kiến nhân dân cho các chính sách lớn? Chợt nghĩ đến một chính danh: “Truyền thông xã hội” (Social Media). Đây là một khái niệm mới, xuất hiện ở nước ta chưa lâu. Rất gần đây, cũng tổ chức Trung tâm nghiên cứu Truyền thông Phát triển RED của chúng ta có buổi hội thảo “Tác động của Truyền thông xã hội lên tác nghiệp báo chí“, Hà Nội, ngày 24-12-2012. Thấy rằng lĩnh vực quan trọng này đã có được những nhìn nhận mới, được đề cập chính thức trên dòng chính. Rất mừng! Song, một chút băn khoăn. Vì sao đặt phân cách giữa Truyền thông xã hội và Báo chí? Nên chăng xem Truyền thông xã hội (Social Media) là một toàn thể, trong đó Báo chí (Media) chỉ là một hợp phần. Nếu được như vậy, đọc Nghị quyết của Quốc hội số 38/2012/QH13, ngày 23-11-2012, Điều 3, khoản 1: “Tổ chức thảo luận, lấy ý kiến nhân dân với các hình thức thích hợp, tạo điều kiện thuận lợi để các tầng lớp nhân dân ở trong nước và người Việt Nam định cư ở nước ngoài tham gia sửa đổi Hiến pháp năm 1992. Việc tổ chức lấy ý kiến nhân dân phải được tiến hành rộng rãi, dân chủ, khoa học, công khai; bảo đảm tiến độ, chất lượng, thiết thực và tiết kiệm.”. Trong đó, nhóm từ “các hình thức thích hợp” nên được hiểu bao gồm Truyền thông xã hội. Bởi chính Truyền thông xã hội với phổ rộng hơn báo chí, rõ ràng có ưu thế hơn báo chí trong việc “tạo điều kiện thuận lợi để các tầng lớp nhân dân ở trong nước và người Việt Nam định cư ở nước ngoài tham gia sửa đổi Hiến pháp năm 1992″. Và tiếp dưới đây, từ Báo chí (Media), xin được đề cập theo phổ rộng của Truyền thông xã hội (Social Media)                                   

3.2. Một suy nghĩ khác: Giao cho báo chí trọng trách “lấy ý kiến nhân dân”, nên chăng cũng cần định vị đối tượng “nhân dân” là những ai, như thế nào? Dường như đã và đang tồn tại một mặc định “nhân dân” trước hết phải là tầng lớp “tinh hoa” (elite). Y kiến của người mang mũ áo hàm tước càng cao càng nặng ký, được báo chí tập trung săn đón, mời mọc. Trong khi, ở những khái niệm: nhà nước của DÂN, do DÂN, vì DÂN; đẩy thuyền là DÂN và lật thuyền cũng là DÂN; chính DÂN mới là chủ nhân đích thực của đất nước, (mà không phải riêng một nhóm người nào, dù họ là “tinh hoa” (elite), v.v. ; thì DÂN lại luôn được hiểu là TOÀN DÂN, chí ít là số đông quá bán (hoặc mức cao hơn: phải quá 2/3). Bài học vỡ lòng về nhà nước hầu như ai cũng đã biết, rằng trên bề mặt, dường như chỉ những người có chức quyền, xin được gọi chung là QUAN, giữ vai trò quyết định chính sách, (từ khởi thảo, xét duyệt, đến ký tá, áp triện đỏ quyền lực); song ở bề sâu, thực chất, lực lượng quyết định chính sách luôn là DÂN. Cho nên, vận động chấn hưng đất nước, cụ Phan luôn kêu gọi DÂN, với khẩu hiệu rõ ràng, dễ hiểu, rực sáng như một minh triết: “khai DÂN trí, chấn DÂN khí, hậu DÂN sinh“. Vậy đối tượng “nhân dân” ở đây rất nên được nhấn mạnh trước hết hướng vào DÂN, (mà không phải quá chú trọng hướng vào QUAN như thói quen mặc định). Thêm nữa, bởi DÂN luôn là số lớn, tập hợp ý kiến của số lớn không dễ (thường rất tốn kém cả về công sức, thời gian, tài chính), nên khoa học thống kê đã cung cấp công cụ lấy “mẫu đại diện“, bảo đảm tính khách quan và độ tin cậy cho phép, theo đó cần được tôn trọng.

3.3. Không phủ nhận Internet, Computer, Smartphone, đã, đang và tiếp nối nhiều hơn nữa là ưu thế nổi bật của báo chí thời nay. Song, phải chăng, cũng không nên tự giới hạn (botay.com!) chỉ ngồi trước bàn phím. Đã và đang có sự “giao thoa” rộng rãi, rất hiệu quả giữa báo chí và nhiều nhiều cách thức truyền thông “cũ / truyền thống” như: biểu ngữ, pano, áp phích, trình diễn đường phố, nơi công cộng, diễu hành, v.v.. Dễ dàng thấy, như trong quảng bá thương mại, dù được rất rộng rãi cả về hành lang pháp luật và tài chính để sử dụng công nghệ thông tin hiện đại, song đã không bỏ qua, thậm chí tiếp tục đầu tư nhiều công sức, sáng tạo các cách thức truyền thông “cũ / truyền thống“, và hiệu quả đạt được không hề nhỏ. Cũng như vậy ngay trong quảng bá chính trị, ví dụ trong bầu cử Tổng thống Mỹ, Pháp, kể cả bầu cử nhiều chức vụ dân cử khác, vận động chính sách lớn, … Mạn phép thử hình dung, ví như nhóm “Kiến nghị 72″, thay vì chỉ đến với Ủy ban dự thảo sửa đổi Hiến pháp, kèm theo “bày tỏ mong muốn” (thực chất vẫn tự giới hạn trong cơ chế “xin – cho”!) được công bố rộng rãi ra đại chúng, hãy tự vận động “xuống đường”, áp dụng ngay cách thức truyền thông “cũ / truyền thống” thượng dẫn, hi vọng diện được biết, tham gia ký tên ủng hộ không dừng ở con số “nghìn” đang còn quá khiêm nhường, mà sẽ nhanh chóng vượt đến số “triệu”, “nhiều triệu“, với hiệu quả từ “lượng” thành “chất”, muôn người mong đợi…

3.4. Một cách thức lấy ý kiến nhân dân cho các chính sách lớn khá hiệu quả là thực hiện điều tra xã hội (Social Survey). Cơ quan báo chí, chủ trang Net, Blog có thể tự làm. Tốt hơn là hợp tác với các tổ chức khoa học có uy tín. Như đã thấy  mỗi kỳ bầu cử Tổng thống Mỹ,  các thông số điều tra xã hội tín nhiệm của cử tri đối với mỗi ứng cử viên được công bố hầu mỗi ngày. Cũng tương tự là những thông số “ý kiến nhân dân” đánh giá uy tín của mỗi công ty, mỗi mặt hàng, mỗi trường đại học, v.v.. Trở lại thực tế đất nước hôm nay, những chính sách lớn về tái cấu trúc (cả nền kinh tế, mỗi khu vực, ngành, mỗi công ty, …), xử lý nợ xấu, giải phá băng bất động sản, v.v.., thiển nghĩ báo chí sẽ thể hiện được vai trò tích cực hơn, “đắt khách” hơn (với hình ảnh “cháy hàng” trên mỗi sạp báo, trang Net!) nếu luôn có được những thông tin điều tra xã hội cập nhật đối với trăm nghìn sự việc “nóng” của đời sống xã hội.

3.5. Vĩ thanh: Bàn thảo về vai trò của báo chí, cần thiết làm rõ, đề cao tác động của báo chí vào thực tiễn vận động xã hội. Song cũng không nên quên lời căn dặn của người xưa: “Vũ khí phê phán không thể thay thế sự phê phán bằng vũ khí. Phải có lực lượng vật chất mới có thể tác động biến đổi các thế lực vật chất”. Thuở ban đầu cầm bút, mấy ai không xúc động, rộn ràng, tràn đầy hứng khởi khi được đọc câu thơ: “Dùng cán bút làm đòn xoay chế độ – Mỗi vần thơ bom đạn phá cường quyền “. Nhưng rồi chính thực tiến cuộc sống đã cho hay, để đạt được hiệu quả “xoay chế độ”, ” phá cường quyền “, không thể chỉ đơn độc nhữngcán bút” và “vần thơ”. Rất … rất cần sự phối kết hợp nhiều, nhiều lắm những “lực lượng vật chất” đủ mạnh. Kể cả khả năng, dù không mong muốn, phải đủ trí – dũng gánh chịu cả hi sinh xương máu!  

Bổ sung thêm:

1. “Thiển nghĩ, cơ chế trước hết là hành lang pháp lý, trong đó văn bản quan trọng nhất là luật. Đọc Luật báo chí năm 1989, Điều 15. Quyền và nghĩa vụ của nhà báo, ngay 2 khoản đầu đã viết: “1. Nhà báo có quyền và nghĩa vụ thông tin trung thực, phản ánh ý kiến, nguyện vọng của nhân dân, góp phần thực hiện quyền tự do báo chí, quyền tự do ngôn luận trên báo chí của công dân. 2- Nhà báo có quyền hoạt động báo chí trên lãnh thổ Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam”. Đến Luật báo chí sửa đổi năm 1999, Quyền và nghĩa vụ của nhà báo cũng được qui định ở Điều 15, viết tách 2 phần, song nội dung cơ bản vẫn được thấy: “1. Nhà báo có những quyền sau đây: a) Hoạt động báo chí trên lãnh thổ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam; hoạt động báo chí ở nước ngoài theo quy định của Chính phủ; b) Khai thác và được cung cấp thông tin trong hoạt động báo chí theo quy định của pháp luật; … 2. Nhà báo có những nghĩa vụ sau đây: a) Thông tin trung thực về tình hình trong nước và thế giới phù hợp với lợi ích của đất nước và của nhân dân; phản ánh ý kiến, nguyện vọng chính đáng của nhân dân, góp phần thực hiện quyền tự do báo chí, quyền tự do ngôn luận trên báo chí của công dân; …”. Viết rõ ràng như vậy có thể miễn phản biện chưa đầy đủ. Theo đó, dường như quả bóng “tự do báo chí, tự do ngôn luận” đang trong tầm chân của chính mỗi nhà báo. Và cũng phải chăng vì vậy, cách đây chưa lâu, một vị nguyên lãnh đạo cấp cao ngành Thông tin – Truyền thông đã cao giọng trách các nhà báo: nói có “vùng cấm” bởi nhà báo né tránh, không dám vào (!?). Song cũng lại mới được đọc: “Chủ tịch nước Trương Tấn Sang thăm nhà của GSTS Phan Thị Tươi, nghe bà Tươi giới thiệu chồng mình – ông Hoàng Thái Lai, đã nghỉ hưu nhiều năm nay, hiện là Bí thư Chi bộ khu phố 2, phường Thảo Điền (quận 2, TP.HCM), Chủ tịch nước hỏi: “Đồng chí có gửi gắm gì không?” – “Tôi mong mỗi cán bộ lãnh đạo hãy làm đúng những gì đã nói.” – “Đúng, làm đúng những gì đã nói đang là thách thức rất lớn đối với chúng ta hiện nay …” (Blog Nhà báo Đại tá Bùi Văn Bồng, 21-02-2013). Ồ, như vậy hóa ra quả bóng lại đã sang chân “cán bộ lãnh đạo”. Và đương nhiệm một trong những “cán bộ lãnh đạo” cao cấp nhất nước đã xác quyết ngay rằng “Đúng!”, và đó “đang là thách thức rất lớn”. Đầu máy kéo của cơ chế là Luật đẫ viết rất chặt chẽ, tường minh đến vậy, hóa ra lại như quả bóng …, xin lỗi, quả hỏa mù, bởi nó rất tù mù, không rõ đang ở chân ai. Bởi thế, bàn chuyện này ắt hẳn phải rất dài dài. Và như thiển ý được thấy, cũng đã rất … dài dài nhiều ý bàn. Chỉ riêng việc lĩnh hội, tóm tắt lại e cũng đã vượt quá khuôn khổ bài viết này có thể.   

2. Vậy nên, nói cho nhanh, cần sự cố gắng “Mở lòng ra đón ngày mai huy hoàng” của cả hai phía: nhà báo và nhà lãnh đạo, quản lý báo. Cùng cố gắng, hàm nghĩa phải đồng bộ, xích lại gần nhau, không chỉ trên tầng “vĩ mô” với những nghị định, thông tư, phát ngôn hoành tráng, mà cả trong nền “vi mô” của đại ngàn những vụ việc cụ thể.

3. Không dám nói đã hiểu thật đúng (do đó trả lời trúng!) yêu cầu viết thêm về “cơ chế tác nghiệp của báo chí trong việc lấy ý kiến của nhân dân“, song trộm nghĩ mục “Một vài kiến nghị” trình bày ở trên cũng đã phần nào nói về cơ chế ấy. Xin được tóm tắt nhắc lại, thêm ít nhiều bổ sung, làm rõ:

Kiến nghị 1:Được giao trọng trách “lấy ý kiến nhân dân” không chỉ bộ phận báo chí “lề đảng”, mà là toàn thể hệ thống báo chí đang được gọi dưới tên “Truyền thông xã hội” (Social Media). Lộ trình bước đầu có thể là một số “đặc khu thông tin” như đã nêu tại hội thảo RED ngày 24-12-2012. Tiếp sau sẽ dần chỉnh lý, hoàn thiện, mở rộng.

Kiến nghị 2:Yêu cầu “lấy ý kiến nhân dân” chủ yếu phải hướng vào DÂN, theo ý nghĩa của quy luật số lớn. Với một đối tượng nhất định (theo đơn vị hành chính xã, huyện, tỉnh, cả nước; hoặc theo ngành, giới, đơn vị tác nghiệp. v.v..), nếu không là “toàn thể“, cũng cần đạt tới” mẫu đại diện” với độ lớn được xác suất thống kê ghi nhận đủ tin cậy.

Kiến nghị 3: Tổ chức “lấy ý kiến nhân dân” không dừng chỉ trên những trang báo, trang sóng, trang Net, mà nên phối kết hợp nhiều – nhiều cách thức “cũ / truyền thống” đã và đang hoạt động rất hiệu quả như: pano, áp phích, trình diễn nơi công cộng, diễu hành, … Tổng quát là không chỉ ngồi trong “tháp ngà” tòa soạn mà coi trọng kết hợp nhiều cách thức “xuống đường“, tiếp xúc trực diện và rộng rãi với đông đảo người dân mọi tầng lớp, mọi nơi chốn.  

Kiến nghị 4: Áp dụng khoa học “điều tra xã hội” với những cung bậc thích hợp nên được coi như một phương thức “lấy ý kiến nhân dân” có hiệu quả.

Kiến nghị 5 (Vĩ thanh): Hoạt động “lấy ý kiến nhân dân” dù được giao cho báo chí thực hiện song không coi đó là một nghiệp vụ báo chí đơn thuần. Trong những điều kiện và phạm vi có thể, rất cần thiết sự phối kết hợp, ủng hộ của những “lực lượng vật chất” đủ mạnh, khả dĩ bảo dảm đạt kết quả mong muốn./.