Tham luận của TS Nguyễn Quang A

Dân mong gì ở báo chí trong việc đưa tin bài
về các dự thảo chính sách?[1]

Thiếu thông tin, thiếu các thủ tục minh bạch, thiếu tranh luận, thì việc lấy ý kiến của nhân dân về các dự thảo chính sách, chủ trương lớn đều không có hiệu quả. Vai trò của báo chí là đưa tin trung thực, làm cho thủ tục được minh bạch và thúc đẩy tranh luận. Báo cáo bàn sơ vài tiêu chí này qua quy định pháp lý và 2 “nghiên cứu” tình huống.

I. Thủ tục

Đối với các văn bản quy phạm pháp luật, thủ tục ban hành được quy định trong Luật số 17/2008/QH12, Luật Ban hành Văn bản Quy phạm Pháp luật. Không rõ có thủ tục pháp lý nào đối với các dự thảo chính sách, chủ trương lớn không phải là văn bản quy phạm pháp luật hay không?

Điều 4 của Luật Ban hành Văn bản Quy phạm Pháp luật quy định Mặt trận Tổ quốc Việt nam, các tổ chức khác, các cơ quan nhà nước, đơn vị vũ trang và cá nhân có quyền tham gia góp ý kiến về dự thảo văn bản quy phạm pháp luật. Cơ quan, tổ chức chủ trì soạn thảo và cơ quan, tổ chức hữu quan có trách nhiệm tạo điều kiện để các cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân tham gia góp ý kiến về dự thảo văn bản; tổ chức lấy ý kiến của đối tượng chịu sự tác động trực tiếp của văn bản. Ý kiến tham gia phải được nghiên cứu, tiếp thu trong quá trình chỉnh lý dự thảo.

Điều 35 của của Luật Ban hành Văn bản Quy phạm Pháp luật quy định việc lấy ý kiến đối với dự án luật, pháp lệnh, dự thảo nghị quyết của quốc hội; Điều 62 quy định việc lấy ý kiến đối với dự thảo nghị định của Chính phủ. Việc lấy ý kiến về dự thảo có thể bằng hình thức lấy ý kiến trực tiếp, gửi dự thảo để góp ý, tổ chức hội thảo, thông qua Trang thông tin điện tử của Chính phủ, của cơ quan chủ trì soạn thảo hoặc các phương tiện thông tin đại chúng. Cơ quan chủ trì soạn thảo có trách nhiệm tổng hợp, nghiên cứu, tiếp thu các ý kiến góp ý.

Chính phủ có Nghị định số 24/2009/NĐ-CP, quy định chi tiết và biện pháp thi hành Luật Ban hành Văn bản Quy phạm Pháp luật.

Như thế về mặt thủ tục, tuy chưa thật chi tiết nhưng đã có và quyền góp ý của cá nhân và các tổ chức khác về danh nghĩa được bảo đảm.

Người dân mong đợi ở báo chí đưa tin trung thực về việc tuân thủ các thủ tục pháp lý ấy, về những điểm mạnh điểm yếu của thủ tục để cải thiện bản thân thủ tục.

 

II. Tranh luận

Tranh luận, thảo luận về các dự thảo và về tác động khả dĩ của các văn bản là khâu không thể thiếu nếu muốn có các luật, chính sách, chủ trương có chất lượng. Đã là thảo luận, tranh luận thì phải có thông tin, phải tôn trọng các ý kiến khác nhau và chỉ được dùng lý lẽ, lập luận để phân tích, ủng hộ hay phản bác. Khâu này có lẽ đang là khâu yếu nhất trong quá trình xây dựng luật, chính sách và các chủ trương lớn mà phần tiếp theo về 2 thí dụ mang tính thời sự của trường hợp các dự án bauxite và việc sửa đổi Hiến pháp 1992 sẽ bàn chi tiết hơn.

 

III. Từ Bauxite….

Chủ trương làm các dự án bauxite ở Tây Nguyên đã được bàn khá rộng rãi từ 5 năm trước. Từ 2008 đã có nhiều ý kiến cảnh báo về sự phi hiệu quả kinh tế, tác hại môi trường và an ninh quốc gia của các dự án này.

Hơn một tuần nay báo chí lại rộ lên về bauxite gặp khó khăn, về  việc Thủ tướng yêu cầu ngưng xây dựng cảng Kê Gà chuyên dụng cho việc chuyên chở bauxite, về nguy cơ phải tính toán lại thậm chí dừng sản xuất bauxite.

Nhà nước đã bỏ ra hàng chục ngàn tỷ đồng để đầu tư xây dựng hai nhà máy sản xuất alumina từ quặng bauxite ở Tân Rai và Nhân Cơ bất chấp sự phản đối của rất nhiều chuyên gia và nhiều tướng lãnh nổi tiếng, nhất là Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Các chuyên gia kinh tế đã cảnh báo dự án bauxite chắc chắn lỗ; các nhà bảo vệ môi trường cảnh báo về sự hủy hoại môi trường, tàn phá đường sá; các tướng lãnh cảnh báo về mối nguy hiểm an ninh quốc gia; vân vân. Gần 3 ngàn người đã ký kiến nghị về vấn đề này từ đầu 2009. Những ý kiến cảnh báo ấy vẫn có thể thấy trên trang mạng Bauxite Việt Nam và nhiều trang mạng khác. Thế nhưng dự án vẫn được tiến hành!

Thực ra các dự án này đã được quyết định từ trước. Ngày 1-11-2007, Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng đã ký quyết định số 167/2007 QĐ – TTG chính thức phê duyệt “Quy hoạch phân vùng thăm dò, khai thác, chế biến, sử dụng quặng bauxite giai đoạn 2007 – 2015 có xét đến năm 2025” nếu không nói đến những thỏa thuận từ 2001 và 2005. Tập đoàn Than Khoáng sản Việt Nam (TKV) đã tổ chức mời thầu xây dựng và từ ngày 20-6 đến ngày 16-7-2007 đã có 30 nhà thầu tới nghiên cứu và tìm hiểu nhưng chỉ có 7 nhà thầu tham dự. Ngày 16-4-2008, TKV phê duyệt một nhà thầu Trung Quốc trúng thầu. Ngày 14-7-2008, TKV tổ chức ký hợp đồng gói thầu EPC tại Hà Nội trị giá 466 triệu USD xây dựng trong 24 tháng kể từ ngày TKV giao mặt bằng cho nhà thầu. Và chỉ đến tháng 11-2008 một số nhà khoa học và quản lý mới giửi kiến nghị dừng dự án, rồi đến 12-4-2009 một kiến nghị được nhiều ký trong khi nhà thầu Trung Quốc đã bắt đầu công việc xây dựng từ tháng 12-2008.

Giá như báo chí, dư luận đã có thể lên tiếng từ khi hình thành chủ trương vào đầu các năm 2000 và các nhà khoa học đã có thể vào cuộc trong thời gian đó và nhất là trước 2007 và 2008 thì quyết định có thể đã khác đi. Đáng tiếc thông tin, thảo luận, tranh luận về vấn đề này đã không có! Thậm chí báo giới cũng không biết hoặc đã không được phép nói tới.

Chỉ sau khi sự việc đã xảy ra thì báo giới mới vào cuộc! Đấy là bài học đắt giá với các dự án bauxite.

Nay nhà máy Tân Rai vừa đi vào sản xuất và tất cả những cảnh báo ấy đã trở thành sự thật! Cái chết của các dự án bauxite đã được báo trước từ rất lâu rồi, từ khi chưa động thổ nhà máy đầu tiên!

Càng làm sẽ càng lỗ và sẽ gây thêm bao hậu quả nghiêm trọng khác. Chính vì thế việc dừng dự án này cần được xem xét một cách nghiêm túc.

Phải truy cứu trách nhiệm của những người đã tham gia quyết định các dự án này. Phải truy cứu trách nhiệm của những người đã ém thông tin, và nếu đã có việc cấm báo giới đưa tin trong thời kỳ 2001-2007 thì báo giới phải có trách nhiệm vạch ra những người đã làm điều đó để truy cứu trách nhiệm. Ngược lại, thì báo giới cũng phải nhìn lại chính mình. Các cựu lãnh đạo của Tập đoàn Than khoáng sản Việt Nam, các quan chức nhà nước không chịu lắng nghe và ra quyết định sai lầm sẽ phải chịu trách nhiệm chính trị, kinh tế thậm chí hình sự nếu phát hiện ra sự dối trá trong đề xuất, bảo vệ dự án gây ra sự lãng phí to lớn này.

Họ đã làm nghèo đất nước.

Báo giới (cả báo chính thống của nhà nước lẫn báo mạng của người dân) đã có ý kiến rộng rãi (tuy hơi muộn lúc ban đầu) về vấn đề này. Tuy nhiên, xét thật nghiêm túc báo giới chưa thực hiện được sứ mệnh truyền thông của mình trong vụ việc này. Người dân mong đợi báo giới tiếp tục đưa tin kịp thời, thúc đẩy việc tranh luận về bauxite để có những quyết sách thích hợp, để truy cứu trách nhiệm những người liên quan, để có cải cách thể chế sao cho các dự án gây tai họa như vậy không thể được thông qua và thực hiện trong tương lai.

Và một trong những cải cách thể chế quan trọng nhất là có một hiến pháp phù hợp cho đất nước.

 

IV. … đến Hiến pháp

Cái gốc của thể chế là hiến pháp. Nhân dân đang tham gia góp ý cho dự thảo sửa đổi Hiến pháp 1992. Bất chấp một số điểm có vẻ tiến bộ của dự thảo sửa đổi hiến pháp, nhìn tổng thể dự thảo được công bố để lấy ý kiến nhân dân thậm chí còn thụt lùi so với Hiến pháp 1992 do không phù hợp với đất nước nên phải sửa đổi. Một số phân tích sâu sắc của Gs. Hoàng Xuân Phú về những thiếu sót này đã được công bố trên mạng, hoặc trong Kiến nghị 72. Trang Cùng Viết Hiến pháp tạo ra diễn đàn để thảo luận, tranh luận công khai một cách dân chủ và khoa học về hiến pháp. Trang Kiến nghị Hiến pháp của sinh viên-cựu sinh viên luật Việt Nam là diễn đàn của giới sinh viên luật với kiến nghị mạnh mẽ “hủy thời hạn” góp ý cho hiến pháp. Đấy là vài thí dụ đáng trân trọng.

Đáng tiếc trong các báo chính thống ít có tranh luận, và những ý kiến khác ý kiến của ban soạn thảo sửa đổi hiến pháp ít được đăng. Phần lớn ý kiến được đăng trên báo “chính thống”, được phát biểu trong hội thảo do nhà nước tổ chức, trên TV là những ý kiến phụ họa hoặc miệt thị những ý kiến khác. Thảo luận, tranh luận không thể có hiệu quả và hoàn toàn vô nghĩa nếu chỉ có những ý kiến một chiều.

Bản Kiến nghị 72 đã được trao cho Ủy ban soạn thảo sửa đổi Hiến pháp 1992 phân tích sáu điểm cốt lõi cần phải sửa của Hiến pháp 1992 mà dự thảo sửa đổi vẫn giữ nguyên hay còn làm cho trầm trọng thêm. Với tinh thần xây dựng những người khởi xướng Kiến nghị 72 còn đưa ra một bản dự thảo mới tránh được những thiếu sót nêu trong Kiến Nghị 72 để nhân dân tham khảo.

Kiến nghị 72 đã được công bố ngày 22-1-2013 và đến 4-2-2013, ngày trao kiến nghị, đã có hơn 2 ngàn người ký ủng hộ.

Thật đáng tiếc, những kiến nghị của dân, như Kiến nghị 72, thực ra phải là tin nóng hổi mà báo chí quốc tế đã chợp lấy và loan tải, còn 700 tờ báo “chính thống” trong nước thì “im thin thít” một cách đáng sợ. Chính vì thế trong buổi trao Kiến nghị 72 cho Ủy Ban Soạn thảo Sửa đổi Hiến pháp 1992, Ts. Nguyễn Đình Lộc đã nóingoài bản Kiến nghị này, có tài liệu tham khảo là Bản Dự thảo Hiến pháp năm 2013 làm rõ các nội dung rất mới mẻ trong đó. Cũng để tăng cường hơn nữa ý kiến đóng góp của người dân, mong Ủy ban Dự thảo cho công bố với báo chí tóm tắt tinh thần Bản Kiến nghị này của chúng tôi”.

Đã có nhiều phóng viên của 3 tờ báo lớn đến lấy tin trong cuộc trao kiến nghị này. Đáng tiếc 3 tờ báo đó đã im lặng và may mà Người Lao Động Pháp Luật thành phố Hồ Chí Minh đã đăng tin của các phóng viên đó.

Ủy Ban Soạn thảo Dự thảo Sửa đổi Hiến pháp 1992 nhận Kiến nghị 72 ngày 4-2-2013 và đã có công văn trả lời số 227/UBDTSDHP đề ngày ngày 7-2-2013 do ông Phan Trung Lý ký, một cử chỉ chưa từng có và rất đáng trân trọng. Tuy nhiên, có lẽ do quá bận rộn trong những ngày cận tết (2 ngày trước tết) nên Ủy Ban đã chưa xem xét kỹ nên trả lời hơi lạc đề.

Trong văn bản được ký và gửi Ủy Ban, Ts. Nguyễn Đình Lộc ghi rõ Ông thay mặt “cho 72 người ký ban đầu và hơn 2 ngàn người ký ủng hộ” để trao Kiến nghị 72 cho Ủy Ban.  Công văn trả lời thì viết bản Kiến nghị “của Ông và một số công dân khác”, phải chăng là có ý hạ thấp ý nghĩa của 72 người và hơn 2 ngàn người?

Bản Kiến nghị 72 và Dự thảo hiến pháp mới đã được công bố từ 22-1-2013. Không ai yêu cầu Ủy ban cho công bố chúng vì chúng đã được công bố rồi. Như đã nói cho đến khi đó 700 tờ báo “chính thống” đã hoàn toàn im lặng, cho nên tại buổi trao Kiến nghị 72 Ts. Nguyễn Đình Lộc khi phát biểu đã có đề xuất “mong Ủy ban Dự thảo cho công bố với báo chí tóm tắt tinh thần Bản Kiến nghị này của chúng tôi”. Thế nhưng, công văn trả lời lại gán cho nguyên Bộ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Đình Lộc việc “đề nghị Ủy Ban dự thảo sửa đổi hiến pháp 1992 công bố dự thảo Hiến pháp do Ông và một số công dân soạn thảo” và coi đề nghị (được gán cho Ts. Nguyễn Đình Lộc) đó “là không đúng với quy định…”. Hay đấy là lỗi của cô đánh máy?

Công văn cũng bác đề nghị kéo dài thời gian lấy ý kiến.

Và công văn kết thúc với lời “nhắc nhở” nguyên Bộ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Đình Lộc, “… trân trọng đề nghị Ông thực hiện đúng quy định của pháp luật…”.

Báo giới nên nhắc nhở ông Phan Trung Lý đọc kỹ Kiến nghị 72 và các tài liệu đính kèm để rút kinh nghiệm.

Vài ngày qua các trang mạng bàn luận sôi nổi về phát biểu ngày 13-2-1992 (cách đây 21 năm) của Gs. Phan Đình Diệu góp ý cho dự thảo sửa đổi Hiến pháp 1980. Khi đó Internet chưa có ở Việt Nam. Số người đọc những kiến nghị 21 năm trước của Gs. Phan Đình Diệu bây giờ chắc phải gấp trăm lần khi đó. Báo chí khi đó ở đâu? Câu hỏi thật nhức nhối nhưng phải đặt ra không chỉ khi đó mà ngay cả bây giờ!

May thay 2013 không còn là 1992 nữa. Thế giới đã đổi thay. Báo chí “chính thống” có im lặng đáng sợ cũng không bưng bít được thông tin một cách hữu hiệu. Minh chứng là, sau một tháng đã có trên 5 ngàn người ký ủng hộ Kiến nghị 72 và dự thảo mới. Nhà báo Trương Duy Nhất tiến hành một cuộc thăm dò ý kiến từ 15-2-2013 và đến 12h40 ngày 24-2-2013 đã có 2.267 người tham gia trong đó có 2.100 người (93%) ủng hộ Kiến nghị 72 và dự thảo mới, 70 người (3%) ủng hộ dự thảo sửa đổi Hiến pháp 1992 của Quốc hội; 97 người (4%) có ý kiến khác. Đấy không phải là những con số vô nghĩa!

Không thấy những người có trách nhiệm (các thành viên ban soạn thảo chẳng hạn) hay các nhà lý luận của Đảng Cộng sản Việt Nam tham gia tranh luận một cách xây dựng, dân chủ và tôn trọng lẫn nhau trên báo chính thống hoặc trên các diễn đàn. Ngược lại, có một số bài phản bác nhưng chỉ ở dạng ám chỉ và không thật sự thuyết phục trên báo Quân đội Nhân dân và Nhân dân. Hãy tranh luận, thảo luận với nhau một cách văn minh, tử tế bằng lý lẽ, lập luận thay cho những lời chỉ trích, thóa mạ hay “chụp mũ”.

Không rõ lần này các đại biểu quốc hội, những người có chức có quyền có lắng nghe ý kiến của người dân? Dự án bauxite là dự án mà cái chết của nó đã được báo trước, tuy chỉ được thảo luận sau khi sự việc đã rồi, sau khi quyết định đã được đưa ra. Việc sửa đổi hiến pháp chưa được tiến hành, chưa được quyết định và còn thời gian để thảo luận, trao đổi.

Hay nó đã được quyết định và việc góp ý cũng chỉ là lấy lệ, chỉ để cho có vẻ tôn trọng dân? Nhiều người có suy nghĩ như vậy. Có thể họ đúng. Nhưng nếu ai cũng nghĩ như vậy – thảo luận làm chi, ký ủng hộ làm gì vì chỉ vô ích – thì sẽ chẳng bao giờ có sự thay đổi nào cả, chẳng bao giờ người dân có quyền tự do cả. Im lặng không phải là vàng mà là vô tình ủng hộ cái hiện trạng cần thay đổi.

Liệu người dân Việt Nam có im lặng chấp nhận? Quyền lập hiến là của nhân dân nên điều đó là không thể chấp nhận được và người dân cần lên tiếng. Tự do và dân chủ không tự nhiên đến mà phải học để hiểu tự do và dân chủ là gì, phải đấu tranh vì tự do và dân chủ và phải giành lấy chúng.

Trong quá trình dài, gay go và gian khổ đó người dân mong báo giới đóng vai trò tích cực bằng cách cung cấp thông tin trung thực, tạo môi trường cho các cuộc thảo luận, tranh luận công khai, minh bạch và xây dựng, không cam chịu làm công cụ sai khiến của bất cứ ai và vượt qua nỗi sợ thường xuyên ám ảnh. Đấy là cách tốt nhất để có những chính sách và chủ trương lớn có chất lượng, thực sự phục vụ cuộc sống của người dân và sự phát triển của đất nước./.

----------------------------------------------------------

[1] Tham luận tại Hội thảo “Vai trò của báo chí, truyền thông trong việc lấy ý kiến nhân dân cho các dự thảo luật, chính sách lớn của nhà nước” do RED thuộc Liên Hiệp các Hội Khoa học và Kỹ Thuật Việt Nam (VUSTA) tổ chức 27-2-2013 tại Hà Nội.